काठमाडौँ । तिहार अर्थात दिपावलीलाई मिठाईको पर्वको रुपमा पनि हेरिन्छ । मिठाईहरुको भिडमा तिहारमा ‘सोन पापडी’ मिठाईको प्रयोग बढी हुने गर्दछ । तपाईंलाई सोन पापडी मन परे पनि नपरेपनि तिहारमा उपहारको रुपमा वा अन्य कुनै रुपमा यसको प्रयोग घरमा हुने गर्दछ ।
सोन पापडी, जसलाई सोहन पापडी, पाटिसा, शोन पापडी, सुन पापडी र शोम्पापडी पनि भनिन्छ, बेसनको पीठो, घिउ र चिनीबाट बनाइन्छ । तर यहाँ हामी यो मिठाईको इतिहासको बारेमा चर्चा गर्दैछौं ।
सोन पापडी दिवालीको मिठाई मात्र हो भन्ने ठूलो गलत धारणा हो । यो मिठाई वर्षभरि जताततै उपलब्ध हुन्छ । सोहन पापडीमा दूध हुँदैन । यो बेसन र चिनीबाट बनाइन्छ, जसले यसलाई छ महिनासम्म बिग्रनबाट बचाउँछ । यही कारणले गर्दा धेरै प्रमुख ब्रान्डहरूले यसलाई स्वदेशी र विदेश दुवै ठाउँमा ठूलो मात्रामा निर्यात गर्छन् । यो हरेक अवसरको लागि मिठाई हो, जस्तै मोतीचूर लड्डु वा काजु कटली । खाद्य परम्पराको अनुसन्धान गर्ने विज्ञहरुले यसको किफायती मुल्य र ठूलो मात्रामा उत्पादनले यसलाई दिपावालीको समयमा सबैभन्दा व्यापक रूपमा वितरण हुने मिठाई बनाउँछ, त्यसैले मानिसहरू यसलाई ‘हरेक घरको मिठाई’ भनेर पनि मजाक गर्ने गरेको पाइन्छ ।
यो मिठाईको जरा भारतको पंजाबसँग जोडिएको छ । पञ्जाबमा चिनीको सिरपलाई बारम्बार पिटेर तन्काइने गरिन्थ्यो र राम्रो रेशाहरू सिर्जना गरिन्थ्यो । यो रेशादार बनावटले सोहन पापडीलाई अद्वितीय बनाउँछ । पञ्जाबमा, पाटिसा बेसनको लड्डुबाट बनाइन्थ्यो, जुन बिस्तारै सोहन पापडीमा विकसित भयो । दुबैमा एउटा कुरा समान छ: रेशादार बनावट र चिनीको मिठास ।
सोहन पापडीको उत्पत्ति फारसी मीठो पश्मकबाट भएको हो । पश्मकको अर्थ ‘ऊन जस्तो’ हो, जसले यसको रेशादार बनावटलाई जनाउँछ । १९औं शताब्दीमा, फारसी व्यापारीहरूले मुम्बईका सडकहरूमा पश्मक बेच्थे । एसएम एडवर्ड्सको पुस्तक ‘बाइवेज अफ बम्बे’ मा यसको उल्लेख छ । पश्मकमा चिनी, सुकेको फलफूल, पिस्ता र अलैंचीको सुगन्ध थियो । ‘सोहन’ शब्दलाई संस्कृत शब्द ‘शोभन’ (सुन्दर) सँग जोडिएको छ । ‘सोहन’ शब्द मिर्जा गालिबको पत्रमा उल्लेख गरिएको छ, जसमा उनले बाजराको हलवाको बारेमा कुरा गर्छन् ।
सोहन पापडीको फारसी सोहन हलवासँग सम्भावित सम्बन्ध औंल्याइएको छ । यो मिठाई फारसी र तुर्किस्तान हुँदै भारतमा आएको थियो ।
सोहन हलवा गहुँबाट बनेको हुन्छ र बाक्लो हुन्छ, जबकि सोहन पापडी बेसनबाट बनेको हुन्छ र रेशादार हुन्छ । सोहन पापडी १८औं शताब्दीमा अवधमा उत्पादन हुन थाल्यो र चार प्रकारका ‘सोहन’ मिठाईहरू मध्ये एक मानिन्थ्यो । २०औं शताब्दीसम्ममा, यसको पसलहरू बिहार र बंगालमा, विशेष गरी बक्सरमा प्रसिद्ध भए । सौन्ध हलवा १८औं शताब्दीमा नाइजेरियाबाट रामपुरमा आएको थियो, तर यो सोहन पापडी भन्दा फरक थियो ।
सोहन पापडी ठूलो मात्रामा उत्पादन गरिन्छ, यो सस्तो छ र दूध बिना नै बनाइने भएकोले, यो लामो समयसम्म बिग्रँदैन । त्यसैले मानिसहरूले यसलाई दिपावालीको समयमा उदारतापूर्वक बाँड्छन् । सोहन पापडीको एक बक्स हरेक घरमा पुग्छ, र मानिसहरू यसलाई ‘निश्चित दिवालीको उपहार’ भनेर ठट्टा गर्छन् । सोहन पापडीको कथाले यसलाई संसारका दुई भागहरूसँग जोड्छ । भारतको पञ्जाबको पाटिशासँग जोड्छन्, जबकि अर्को एक पक्षले यसलाई फारसको पश्मक मिठाईसँग जोड्छन् ।
