काठमाडौँ । मृत्यु सामान्यतः शरीरको अन्त्यका रूपमा बुझिन्छ । तर विश्वका केही मानिसले यसलाई अन्त्य नभई ‘अस्थायी विराम’ मानेर भविष्यमा फेरि जीवित हुने आशामा आफ्नै शरीर संरक्षण गर्ने प्रविधि अपनाइरहेका छन् ।
एमआइटी टेक्नोलोजी रिभ्युका अनुसार ‘क्रायोनिक्स’ नामक विधिबाट मानिसले आफ्नो शरीर वा केवल मस्तिष्कलाई माइनस १९६ डिग्री सेल्सियस तापक्रममा तरल नाइट्रोजनभित्र संरक्षण गरिरहेका छन् । भविष्यमा विज्ञान अझ विकसित भएपछि पुनः जीवन दिन सकिने विश्वासका आधारमा यस्तो अभ्यास बढ्दै गएको हो ।
यो प्रविधि नयाँ भने होइन । सन् १९६७ मा जेम्स बेडफोर्ड पहिलो व्यक्ति बनेका थिए, जसलाई यसरी संरक्षण गरिएको थियो । करिब ६० वर्ष पुरानो यो विधिमा प्रारम्भिक अवस्थामा धेरै सीमितता भए पनि हाल केही सुधार आएको बताइएको छ ।
यस प्रक्रियामा मृत्यु भएपछि शरीरलाई छिटो चिस्याइन्छ । त्यसपछि रगतको सट्टा विशेष रसायन हालिन्छ, जसले कोषिकामा बरफ जम्न दिँदैन । त्यसपछि शरीरलाई क्रमशः माइनस १९६ डिग्रीसम्म चिस्याएर काँचजस्तो अवस्थामा राखिन्छ । केहीले पूरा शरीर संरक्षण गराउछन् भने केहीले केवल मस्तिष्क मात्र सुरक्षित राख्ने गर्छन्, किनकि स्मरण शक्ति र पहिचान मस्तिष्कसँग जोडिएको मानिन्छ ।
भविष्यमा विकसित हुने प्रविधिबाट मस्तिष्कलाई नयाँ शरीर वा अन्य प्रणालीसँग जोड्न सकिने सम्भावनाबारे अनुसन्धान भइरहेको बताइएको छ । तर अहिलेको अवस्थामा सबैभन्दा ठूलो चुनौती भनेको संरक्षणका क्रममा कोषिका र तन्तुमा हुने क्षति हो, विशेषगरी मस्तिष्कमा। त्यसैले पुनः जीवित गराउने प्रविधि अझै व्यवहारिक रूपमा सम्भव भइसकेको छैन ।
हाल विश्वमा केही संस्थाले यस्तो सेवा प्रदान गरिरहेका छन् । अहिलेसम्म ५ सयभन्दा बढी मानिस यस विधिबाट संरक्षण गरिसकेका छन् भने हजारौंले भविष्यका लागि नाम दर्ता गराएका छन् । पूरा शरीर संरक्षण गर्न करिब २ लाख २० हजार डलर सम्म खर्च लाग्ने बताइएको छ । केवल मस्तिष्क संरक्षणका लागि भने करिब ८० हजार डलर खर्च हुने रिपोर्टमा उल्लेख छ । केही व्यक्तिले यसका लागि बीमाको सहारा समेत लिने गरेका छन् ।
सम्भवतः मानिसहरूले क्रायोनिक संरक्षण रोज्न नचाहनुको मुख्य कारण भनेको अहिले हामीसँग मृत व्यक्तिलाई पुनः जीवन दिन सक्ने कुनै ठोस उपाय नहुनु हो । बेडफोर्ड पाँच दशकभन्दा बढी समयदेखि संरक्षणमा छन् भने कोल्स एक दशकभन्दा बढी समयदेखि यस्तै अवस्थामा छन् । वैज्ञानिकहरूले भने यस्ता अवशेषलाई पुनः जीवित गराउने सम्भावना अत्यन्त न्यून रहेको बताउछन् ।
यद्यपि, सम्भावना अत्यन्त सानो भए पनि शून्यभन्दा माथि हुनु केही मानिसका लागि पर्याप्त ठहरिएको छ । त्यसमध्ये अल्कोर संस्थाका अनुसन्धान तथा विकास निर्देशक निक लुवेलिन पनि पर्छन् । उनी भन्छन्, एक वैज्ञानिकका रूपमा पुनर्जीवन सफल हुने सम्भावना निकै कम रहेको स्वीकार गर्छन् । तर भविष्य कस्तो हुनेछ भन्ने जान्ने उत्सुकताले उनले आफ्नै मस्तिष्क क्रायोनिक संरक्षणका लागि दर्ता गराएका छन् ।
तर म्यासाचुसेट्स जनरल अस्पतालकी क्रायोबायोलोजिस्ट श्यानन टेसियर भने यस्तो प्रविधि पूर्ण रूपमा सफल भए पनि आफू सहभागी नहुने बताउछिन् । उनका अनुसार यो विषय अन्ततः दार्शनिक प्रश्नमा रूपान्तरित हुन्छ । उनी भन्छिन्- ‘के म सयौं वर्षपछि फेरि जीवित हुन चाहन्छु, जब मेरो परिवार रहँदैन र जीवन पूर्ण रूपमा फरक भइसकेको हुन्छ ?’ उनका अनुसार यसमा धेरै जटिल दार्शनिक, सामाजिक र कानुनी प्रश्नहरू समेटिएका छन्, जसबारे गम्भीर रूपमा सोच्न आवश्यक छ ।
