नेपालको राजनीतिमा परिवर्तनको भाष्य जति पुरानो छ, त्यसको कार्यान्वयनको पाटो त्यति नै जटिल । पुराना राजनीतिक दलहरूको परम्परागत कार्यशैली र आम नागरिकको चुलिँदो आकाङ्क्षाबीच सधैँ एउटा गहिरो विश्वासको संकट देखिँदै आएको छ । के दशकौँदेखि एउटै पद्धतिमा अभ्यस्त भइसकेको पार्टीले आफूलाई पूर्ण रूपमा ‘रिसेट’ गर्न सक्छ ? नेपाली कांग्रेसमा देखिएको हालैको आन्तरिक हलचल र नयाँ नीतिगत प्रस्थानले यतिबेला यही प्रश्नलाई राजनीतिक विमर्शको केन्द्रमा ल्याएको छ । यो परिवर्तन केवल क्षणिक सुधार हो वा देशकै राजनीतिक दिशा बदल्ने नयाँ प्रस्थानविन्दु हो ? यस बारेमा यस लेखमा विश्लेषण गरौँ ।
नेपाली कांग्रेसको विशेष महाधिवेशनमार्फत गगन थापा सभापति निर्वाचित हुनु केवल एक व्यक्ति परिवर्तन मात्र होइन, यो नेपाली राजनीतिमा एउटा ‘सिस्टम ब्रेक’ को संकेत हो । यस परिवर्तनले वर्षौँदेखि पार्टीको आन्तरिक लोकतन्त्रलाई संकुचित बनाउँदै आएको गुटबन्दीको ‘सिन्डिकेट’ लाई एकै झट्कामा लगभग अन्त्य गरिदिएको छ ।
यस पटकको नेतृत्वमा आएको बदलावका दुईवटा महत्वपूर्ण र अर्थपूर्ण पक्ष छन्, जसमा नेतृत्वको सीमा निर्धारण, नेतृत्वमा कति समय बस्न पाउने भन्ने कुरा प्रष्ट पारिएको छ । यो नेपालका राजनीतिक दलहरूमा देखिने ‘आजीवन नेतृत्व’ को संस्कृतिलाई चुनौती दिँदै पार्टीलाई व्यक्तिभन्दा पद्धतिमा आधारित बनाउने दिशामा एउटा ठूलो फड्को मान्न सकिन्छ ।
अर्को यस पटक काँग्रेसमा टिकट वितरणमा सुधार देखिएको छ । यस पटक काँग्रेसले सबै कुरा ठिक गर्यो भनेर भन्न त सकिन्न तर विगतमा सधैँ विवादको केन्द्रमा रहने ‘टिकट वितरण’ प्रक्रिया यसपटक तुलनात्मक रूपमा शान्त र विवादरहित देखिनुले पार्टीभित्र न्यायोचित अवसरको सुरुवात भएको संकेत गर्दछ । गगन थापालाई नै आगामी प्रधानमन्त्रीको रूपमा अघि सारेर निर्वाचनमा होमिनुले पार्टीले पुरानो शक्ति सन्तुलनलाई भत्काउँदै स्पष्ट बाटो तय गरेको बुझिन्छ ।
त्यसैगरी नेपाली राजनीतिमा चुनावी घोषणापत्रलाई प्रायः ‘मिथ्या आश्वासनको दस्तावेज’ मान्ने गरिन्छ । तर, यसपटक कांग्रेसले आफूलाई यो भाष्यबाट अलग राख्ने प्रयास गरेको देखिन्छ । पार्टीले केवल नारा मात्र होइन, चुनाव जितेर सरकारमा गएपछि गर्ने कामहरूको स्पष्ट कार्ययोजना र देशका विद्यमान समस्याहरूलाई सम्बोधन गर्ने वैज्ञानिक ‘ब्लूप्रिन्ट’ सार्वजनिक गरेको छ ।
यस सन्दर्भमा पार्टीको नयाँ सोचलाई बुझ्न सकिन्छ । देशका प्रमुख समस्याको समाधान कसरी गर्ने भन्ने ब्लूप्रिन्ट सार्वजनिक गर्दै नेपाली कांग्रेस नयाँ युगको नेतृत्व गर्न तयार देखिएको छ । यो केवल चुनावी रणनीति मात्र नभई, देशको समग्र आर्थिक र सामाजिक रूपान्तरणका लागि पार्टीले अंगीकार गरेको एउटा गम्भीर मार्गचित्र भएको बुझ्न सकिन्छ ।
भदौ २३ र २४ को जेनजी आन्दोलन र देशमा भएको विध्वंशपछि काँग्रेसले धेरै हदसम्म आफुलाई सो घटना हुनुमा आफ्नो गल्तीलाई मानेर, स्वीकार गरेर अगाडी बढेको देखिएको छ । नयाँ पुस्ता अर्थात् ‘जेनजी’ को बढ्दो राजनीतिक चेतना र उनीहरूले उठाएका मुद्दाहरूलाई यसपटक कांग्रेसले गम्भीरतापूर्वक आत्मसात् गरेको छ । युवाहरूलाई नेतृत्व र अवसर प्रदान गर्ने कुरामा पार्टी जति अग्रसर छ, त्योभन्दा बढी महत्वपूर्ण उसको ‘आत्मस्वीकृति’ छ । जेनजी आन्दोलनको अपनत्व लिँदै पार्टीले यो आन्दोलन उठ्नुको एउटा कारण विगतमा आफूबाट भएका कमजोरी पनि हुन् भनी सार्वजनिक रूपमा स्वीकार गरेको छ । परम्परागत राजनीतिक दलका लागि आफ्ना गल्तीहरू स्वीकार गरेर ‘कोर्स करेक्सन’ गर्ने प्रतिबद्धता जनाउनु आफैँमा एउटा साहसिक र क्रान्तिकारी कदम हो । यसले नयाँ पुस्तासँगको सम्बन्धलाई भावनात्मक र व्यावहारिक दुवै तहमा जोड्ने प्रयास गरेको छ ।
परिवर्तनका यी प्रयासहरू आशालाग्दा हुँदाहुँदै पनि कांग्रेसका सामु केही यस्ता गम्भीर चुनौतीहरू छन्, जसलाई नजरअन्दाज गर्न सकिँदैन । यी चुनौतीहरू नै यो रूपान्तरणको असली ‘लिटमस टेस्ट’ हुनेछन् ।
जसमा पार्टीभित्र अझै पनि केही पुराना र गलत प्रवृत्तिहरू हावी हुन सक्ने जोखिम कायमै छ, जसले सुधारका प्रयासहरूलाई ओझेलमा पार्न सक्छन् ।
‘ब्लूप्रिन्ट’ कागजमा जति उत्कृष्ट छ, त्यसलाई कर्मचारीतन्त्र र राजनीतिक इच्छाशक्तिमार्फत व्यवहारमा उतार्न चुनौतीपूर्ण छ । आम मतदातामा अझै पनि ‘घोषणापत्र र काम’ बीचको तालमेलमा द्विविधा देखिएको छ । केही विवादित व्यक्तिहरूलाई टिकट दिइएका दृष्टान्तहरूले पुरानो शैली अझै पूर्ण रूपमा मेटिइनसकेको तर्फ संकेत गर्दछ । त्यस्तै सचेत र स्वतन्त्र सोच राख्ने नयाँ मतदाताहरूलाई पार्टीको यो नयाँ स्वरूपप्रति पूर्ण रूपमा आश्वस्त पार्न कांग्रेसले अझै धेरै काम गर्न बाँकी देखिन्छ । यस चुनौतीलाई क्रमश काम गरेर सहि प्रमाणित गर्ने बाहेक अहिलेको नेतृत्वसँग अन्य विकल्प भने देखिदैन ।
नेपाली कांग्रेसले लोकतन्त्रप्रतिको अटल प्रतिबद्धता र पुस्तान्तरणको साहस देखाउँदै आफूलाई समयसापेक्ष परिमार्जन गर्ने जुन बाटो रोजेको छ, त्यो नेपालको लोकतान्त्रिक भविष्यका लागि शुभ संकेत हो । यद्यपि, चुनौतीका पहाडहरू अझै बाँकी छन् । नेतृत्वको यो ‘नयाँ ब्लूप्रिन्ट’ ले देशको मुहार बदल्छ वा पुरानै राजनीतिक गोलचक्करमा फस्छ भन्ने कुरा पार्टीको आगामी कार्यशैलीले नै तय गर्नेछ । अन्त्यमा, एउटा गम्भीर प्रश्न के छ भने यो रुपान्तरण केवल कागजमा सीमित रहला कि नेपाली कांग्रेसले साँच्चै नयाँ नेपालको खाका कोर्न सक्ला ? यो हेर्न भने हामीले आगामी दिनको कार्यसम्पादन र त्यसले ल्याउने परिणाम नै कुर्नुपर्ने हुन्छ ।
