पश्चिम एसियामा बढ्दो तनावका बीचमा धेरै देशहरू ऊर्जा संकटसँग जुधिरहेका छन् भने, चीन विश्वका अन्य देशहरू भन्दा कम प्रभावित देखिएको छ । किनभने चीनले वर्षौंदेखि यस्तो अवस्थाको लागि आफूलाई तयार गरिरहेको छ ।
चीन विश्वको सबैभन्दा ठूलो तेल खरिदकर्ता हो, त्यसैले तेल आपूर्तिमा कुनै पनि अवरोधले सबैभन्दा ठूलो नोक्सान पुर्याउनु पर्ने थियो । तर, चीनले पहिले नै ठूलो मात्रामा तेल भण्डारण गरेर आफुलाई यस्तो अवस्थाको लागि तयार गरेका कारण अहिले विश्वभर इन्धन संकट देखिदा चीन तुलनात्मक रुपमा असर विहिन जस्तै देखिएको छ । यसबाहेक, चीन विद्युतीय प्रणालीमा सरेको छ र कोइलाबाट आवश्यक वस्तुहरू पनि उत्पादन गरिरहेको छ । विश्वव्यापी आपूर्ति झट्काको सामना गर्न चीनले बिस्तारै आफ्नो ऊर्जा नीति परिवर्तन गरेको छ । सरकारले प्रमुख क्षेत्रहरूमा लगानी बढाएको छ र औद्योगिक शक्तिलाई राष्ट्रिय सुरक्षाको प्रमुख घटक बनाएको छ ।
साथै, चीनले सौर्य ऊर्जा, वायु ऊर्जा र जलविद्युत जस्ता बिजुलीका अन्य स्रोतहरूमा पनि आफ्नो ऊर्जा उत्पादन द्रुत रूपमा विस्तार गरेको छ । फलस्वरूप, चीनमा पेट्रोल र डिजेलको माग बिस्तारै घट्दै गइरहेको छ । चिनियाँ सरकारले लामो समयदेखि बलियो उद्योग देशको वास्तविक शक्ति भएको विश्वास गर्दै आएको छ । यस दर्शनलाई पछ्याउँदै, यसले आफ्नो कारखाना र उत्पादन क्षमतालाई विदेशी देशहरूमा कम निर्भरता भएको बिन्दुमा बलियो बनाएको छ ।
विशेष गरी, यसले चीनको लागि रणनीतिक रूपमा महत्त्वपूर्ण क्षेत्रहरूमा ध्यान केन्द्रित गरेको छ । सरकारले पश्चिमी देशहरूको दबाबमा नझुक्ने सुनिश्चित गर्दै, क्षेत्रहरूलाई बलियो बनाउन प्रत्यक्ष रूपमा निर्देशित गरेको छ । ऊर्जा यस रणनीतिको प्रमुख घटक रहेको छ । केही वर्ष अघिसम्म, चीन पेट्रोल र डिजेल सवारी साधनहरूको लागि सबैभन्दा ठूलो बजार थियो, तर अब यो विद्युतीय सवारी साधनहरूको लागि सबैभन्दा ठूलो बजार बनेको छ । यसको अर्थ त्यहाँ धेरै संख्यामा सवारी साधनहरू अब तेलको सट्टा बिजुलीमा चल्छन्, जसले तेल निर्भरता घटाउछ ।
कोइला प्रयोग गरेर आवश्यक रसायनहरू उत्पादन गर्न सिक्दै
१९९० को दशकमा, जब चीनले धेरै कारखानाहरू निर्माण गरिरहेको थियो, यसले रासायनिक उत्पादनको लागि विदेशी कम्पनीहरूमा भर पर्नुपर्थ्यो । यी प्लास्टिक, रबर, धातुका भागहरू र अन्य धेरै चीजहरू बनाउन प्रयोग गरिने उही रसायनहरू हुन् । तर अब चीनले एउटा प्रविधि विकास गरेको छ जसले यसलाई कोइला प्रयोग गरेर मेथानोल र सिंथेटिक अमोनिया जस्ता धेरै आवश्यक रसायनहरू उत्पादन गर्न अनुमति दिन्छ । यो प्रविधि नयाँ होइन; जर्मनीले दोस्रो विश्वयुद्धको समयमा पनि यसलाई प्रयोग गर्यो । अब, यो प्रविधि प्रयोग गरेर, चीनले तेल बिना नै आफ्नो उद्योग चलाउन सक्छ । आज, विश्वको ठूलो हिस्सा रासायनिक आपूर्तिको लागि चीनमा निर्भर छ । उदाहरणका लागि, विश्वको लगभग तीन-चौथाई पलिएस्टर र नायलन चीनमा उत्पादन गरिन्छ ।
भियतनाम र फिलिपिन्सले चीनको सहयोग खोजे
हालै, जब भियतनाम र फिलिपिन्स जस्ता देशहरूले ऊर्जा संकटको सामना गरे, तिनीहरूले चीनको सहयोग खोजे । चीनले पनि ऊर्जा सुरक्षामा दक्षिणपूर्वी एसियाली देशहरूसँग काम गर्न इच्छुकता व्यक्त गर्यो । यो सोच चीनको लागि नयाँ होइन । सन् २००० तिर नै चीनले आफ्नो तेल मलाक्का जलडमरू जस्ता निश्चित समुद्री मार्गहरूमा निर्भर रहेको अवस्थामा यदि त्यहाँ समस्या आएमा आपूर्ति अवरुद्ध हुन सक्ने विश्लेषण गर्दै २००४ मा आपतकालीन तेल भण्डारहरू निर्माण गर्न थाल्यो र अब तिनीहरूलाई निरन्तर विस्तार गरिरहेको छ ।
यद्यपि, चीन पूर्ण रूपमा सुरक्षित छैन । चीन अझै पनि तेल र ग्यासको विश्वको सबैभन्दा ठूलो खरिदकर्ता हो । आज पनि, यसको तेल आवश्यकताको लगभग ७५ प्रतिशत आयात मार्फत पूरा गरिन्छ । चीनले वास्तविक भण्डार खुलासा नगरे पनि, सरकारी तथ्याङ्क अनुसार, २०२५ मा यसको कच्चा तेल आयात ४.४ प्रतिशतले बढेको छ, जबकि खपत ३.६ प्रतिशतले बढेको छ । यद्यपि, पछिल्ला केही वर्षहरूमा, चीनले विद्युतीय सवारी साधन र नवीकरणीय ऊर्जा (जस्तै सौर्य र हावा) मा ठूलो लगानी गरेको छ । यसको प्रभाव अब देखिन थालेको छ । पेट्रोल, डिजेल र प्रशोधित तेलको माग लगातार दुई वर्षदेखि घट्दै गएको छ । विज्ञहरू चीनमा तेल र ग्यासको खपत या त चरम सीमामा पुगेको छ वा स्तरोन्नति गर्न थालेको बताउछन् ।
यसको बावजुद, चीनको तेलको माग पूर्ण रूपमा हराएको छैन । यसको आपूर्ति श्रृंखलालाई बलियो बनाउन पेट्रोकेमिकल उद्योग (प्लास्टिक, रसायन आदि उत्पादन गर्ने क्षेत्र) मा यसको प्रयोग अझै पनि बढिरहेको छ । चीनको रासायनिक उद्योग द्रुत गतिमा बढ्यो किनभने सरकारले यसमा ठूलो लगानी गर्यो, सस्तो ऋण प्रदान गर्यो र यस क्षेत्रको लागि विश्वविद्यालयहरू तयार पार्यो । सी जिनपिङको कार्यकालमा यो गति अझ तीव्र भयो ।
विज्ञहरूले ट्रम्पको नीतिले चीनलाई अझ बढी आत्मनिर्भर बन्न बाध्य बनाएको विश्लेषण गर्दछन् । २०१९ मा, तत्कालीन प्रधानमन्त्री ली केकियाङले भनेका थिए, चीनले समुद्री तेलमा निर्भरता कम गर्न बिजुलीको लागि कोइला र रसायन उत्पादन गर्नुपर्छ । यो कोइलाको प्रयोग घटाउने कुरामा केन्द्रित उसको अघिल्लो नीतिबाट प्रस्थान थियो ।
२०२० मा, कोभिड-१९ र अमेरिकासँग बढ्दो तनावको बीचमा, चीनले नयाँ रणनीति अपनायो । यसले देशको उद्योगले विदेशी देशहरूमा कम निर्भर रहन र आपूर्ति श्रृंखलामा अवरोधको प्रभाव कम होस् भनेर आफ्नो प्रविधि द्रुत रूपमा विकास गर्नुपर्ने बाटो अपनायो । फलस्वरूप, चीनको कोइला-आधारित रासायनिक उद्योग द्रुत गतिमा बढेको छ । २०२० मा, रासायनिक उत्पादनको लागि १५ करोड ५० लाख टन कोइला प्रयोग गरिएको थियो, जुन २०२४ सम्ममा २७ करोड ६० लाख टन पुगेको छ । २०२५ मा, यो थप १५ प्रतिशतले बढेको बताइएको छ, जबकी अमेरिकाको कुल कोइला प्रयोग २३ करोड टन मात्र रहेको छ ।
चीनले कोइला हाल अस्थायी विकल्प हो भनी राख्छ जबसम्म यो नवीकरणीय ऊर्जामा पूर्ण रूपमा निर्भर हुँदैन । यो बिजुलीबाट रसायन उत्पादन गर्न सक्ने प्रविधिहरूमा पनि काम गरिरहेको छ । हाल, चीन यसबाट लाभान्वित भइरहेको छ । उदाहरणका लागि, नाइट्रोजन मलको सन्दर्भमा, चीनले विश्वको उत्पादनको एक तिहाइ उत्पादन गर्छ, जसमध्ये ८० प्रतिशत कोइलाबाट बनाइन्छ । मध्य पूर्वमा युद्ध पछि, युरिया (मलमा मुख्य रसायन) को मूल्य विश्वव्यापी रूपमा ४० प्रतिशतभन्दा बढीले बढेको छ, तर चीनमा, यसको मूल्य विश्वव्यापी मूल्यको आधा भन्दा कम रहन्छ ।
विज्ञहरू यी परिस्थितिहरूले चीनको स्थिति बलियो बनाएको विश्लेषण गर्दछन् । उनीहरू चीनले यसलाई आत्मनिर्भरतातर्फको सही दिशामा एक कदमको रूपमा हेर्नेछ र यो बाटोमा निरन्तर अघि बढ्ने विश्वास गर्दछन् ।
