काठमाडौँ । बंगलादेशले हिल्सा माछाको अवैध समुन्द्रमा प्रवेश रोक्न सेना परिचालन गरेको छ । सरकारले यसका लागि १७ वटा युद्धपोत र गस्ती हेलिकप्टरहरू तैनाथ गरेको छ ।
स्वदेशी तथा विदेशी मछुवारहरूलाई गहिरो समुन्द्रमा प्रवेश गर्नबाट रोक्न यी जहाज र गस्ती विमानहरूले २४ घण्टा निगरानी गरिरहेको मिडिया रिपोर्टमा उल्लेख छ । बंगलादेशी अधिकारीहरूले अक्टोबर ४ देखि २५ सम्म हिल्सा प्रजनन क्षेत्रमा माछा मार्न प्रतिबन्ध लगाइएको बताएका छन् ।
हिल्सा माछा प्रति किलोग्राम २८ सय देखि ३ हजार टकासम्म बिक्री हुन्छ । हिल्सालाई बंगलादेशमा इलिश माछा पनि भनिन्छ । यो बंगलादेशको राष्ट्रिय माछा हो र त्यहाँ यसलाई ‘आमा’ को दर्जा दिइएको छ । हिल्सा माछा हरेक वर्ष समुद्र (तातो पानी) बाट नदीहरू (चिसो पानी) मा फर्कन्छ र अण्डा उत्पादन र प्रजनन गर्दछ । लाखौं मानिसहरू हिल्सा माछामा निर्भर छन् । भारतको पश्चिम बंगालमा पनि यो माछाको अत्यधिक माग छ र यो उच्च मूल्यमा बिक्री हुन्छ । बंगलादेशले ‘हिल्सा कूटनीति’ अन्तर्गत भारतमा हिल्सा माछा निर्यात गर्दछ । भारतीय माझीहरूले गंगा नदी र यसको डेल्टाको खारा पानीमा माछा मार्छन्, जसले कोलकाता र पश्चिम बंगालको आवश्यकता पूरा गर्दछ । यद्यपि, प्रजनन मौसममा अत्यधिक माछा मार्नेले हिल्साको भण्डार घटाउन सक्छ ।
बंगलादेशको युनुस सरकारले सेप्टेम्बर २०२४ मा भारतमा हिल्सा माछाको निर्यातमा प्रतिबन्ध लगाएको थियो । यो घरेलु बजारमा हिल्सा माछाको आपूर्ति सुनिश्चित गर्ने उद्देश्यले गरिएको थियो । अगस्ट २०२४ मा शेख हसिना सरकारको पतन पछि हिल्सा निर्यातमा पूर्ण प्रतिबन्ध लगाइएको थियो । बंगलादेशले दुर्गा पूजा अघि हरेक वर्ष १५ सयदेखि दुई हजार टन हिल्सा माछा भारतमा निर्यात गर्दै आएको छ ।
यो परम्परा शेख हसिना सरकारको समयमा सुरु भएको थियो। युनुस सरकारको प्रतिबन्धलाई भारत र बंगलादेशबीचको सम्बन्धमा चिसोपनको रूपमा हेरिएको थियो। यद्यपि, सेप्टेम्बर २१ मा बंगलादेशले प्रतिबन्ध हटाएर ३ हजार टन हिल्सा माछा भारत निर्यात गर्न अनुमति दियो । दुर्गा पूजा अघि हरेक वर्ष भारत आउने यो माछा यसको स्वादको लागि मात्र प्रसिद्ध छैन तर ‘हिल्सा कूटनीति’ भनेर चिनिने भारत-बंगलादेश सम्बन्धको पहिचान पनि बनेको छ ।
विज्ञहरूले हिल्सालाई प्रजननको लागि शान्त पानी चाहिने बताउछन् । जलवायु परिवर्तन र बढ्दो समुद्री सतहले हिल्सा माछाको भण्डारलाई असर गरिरहेको छ । नौसेना जहाजहरूले हिल्सा प्रजनन स्थललाई बाधा पुर्याउन सक्ने चिन्ता पनि छ ।
हिल्सालाई प्रजननको लागि शान्त र निर्बाध पानी चाहिन्छ, र ड्रोनको प्रयोग राम्रो विकल्प हुनेछ । बंगलादेश सरकारले प्रजनन मौसममा प्रत्येक माछा मार्ने परिवारलाई २५ किलोग्राम चामल वितरण गरेको छ, तर कतिपयले यो पर्याप्त नभएको बताउँछन् ।
चटगाउँ माछा मार्ने घाटलाई बंगलादेशमा हिल्सा माछाको सबैभन्दा ठूलो थोक बजार मानिन्छ । भारत र चीन पछि तेस्रो स्थानमा रहेको बंगलादेश विश्वको सबैभन्दा ठूलो माछा उत्पादक देशहरू मध्ये एक हो । हिल्सा माछा (इलिश) यसको प्रमुख निर्यात उत्पादन हो, जसले विश्वव्यापी आपूर्तिको लगभग ७० प्रतिशत ओगटेको छ । माछापालनले बंगलादेशको जीडीपीमा लगभग ३-४ प्रतिशत योगदान पुर्याउँछ । हिल्सा बंगलादेशको कुल माछा उत्पादनको १२ प्रतिशत ओगटेको छ । प्रत्येक वर्ष, ५ लाख ५० हजारदेखि ६ लाख टन माछा समातिन्छ, जसले ५ लाख माझीहरू र सम्बन्धित उद्योगहरूमा २० लाख मानिसहरूलाई जीविकोपार्जन प्रदान गर्दछ ।
आर्थिक वर्ष २०२३-२०२४ मा, बंगलादेशले ७१ हजार ४७७ टन माछा र माछा उत्पादनहरू (जस्तै झिंगा, हिल्सा र अन्य समुद्री माछा) निर्यात गरेको थियो ।
