काठमाडौँ । पश्चिम-मध्य बंगालको खाडीमा बनेको चक्रवाती आँधी ‘मोन्था’ विगत छ घण्टामा तीव्र चक्रवाती आँधीमा परिणत भएको छ ।
चक्रवाती आँधी ‘मोन्था’ विगत छ घण्टामा पश्चिम-मध्य बंगालको खाडीमा प्रतिघण्टा १५ किलोमिटरको गतिमा उत्तरपश्चिमतिर सरेको थियो र मंगलबार बिहान ५:३० बजेसम्ममा तीव्र चक्रवाती आँधीमा परिणत भएको थियो ।
यो आन्ध्र प्रदेशको मछलीपट्टनमबाट १९० किलोमिटर दक्षिणपूर्व, काकीनाडाबाट २७० किलोमिटर दक्षिणपूर्व र विशाखापट्टनमबाट ३४० किलोमिटर दक्षिण-दक्षिणपूर्वमा केन्द्रित थियो ।
चक्रवाती आँधीको नाम ‘मोन्था’ कसरी रह्यो ?
उत्तर हिन्द महासागर क्षेत्रमा चक्रवाती आँधीहरूको नाम त्यस क्षेत्रका देशहरूले पेश गरेको नामहरूको पूर्व-निर्धारित सूचीबाट राखिएको छ । मोन्था नाम थाइल्याण्डले सुझाव दिएको थियो । थाइल्याण्ड उत्तरी हिन्द महासागर क्षेत्रमा चक्रवातको नामकरणमा योगदान पुर्याउने १३ सदस्य देशहरू मध्ये एक हो ।
संयुक्त राष्ट्र संघको एसिया तथा प्रशान्त क्षेत्रको आर्थिक तथा सामाजिक आयोग र विश्व मौसम विज्ञान संगठनले २००० मा बंगालको खाडी र अरब सागरमा चक्रवातको नामकरण गर्ने प्रणाली सुरु गरेको थियो ।
यस प्रणाली अन्तर्गत, बंगलादेश, भारत, माल्दिभ्स, म्यानमार, ओमान, पाकिस्तान, श्रीलंका र थाइल्याण्ड लगायत देशहरूको समूहले बंगालको खाडी र अरब सागरमा चक्रवातको लागि १३ नामहरूको सूची पेश गरेको थियो ।
२०१८ मा, इरान, कतार, साउदी अरेबिया, संयुक्त अरब इमिरेट्स र यमन प्यानलमा सामेल भए । यो प्यानल चक्रवातको नाम निर्धारण गर्ने जिम्मेवारी हो । यी देशहरूले सुझाव दिएका नामहरू देशको नाम अनुसार वर्णमाला अनुसार सूचीबद्ध छन् । यो सूची बंगलादेशबाट सुरु हुन्छ । त्यसपछि यसमा भारत, इरान, माल्दिभ्स, ओमान र पाकिस्तान समावेश छन् ।
चक्रवातको नाम यस क्रममा राखिएको छ । २०२० मा चक्रवात निवार पछि, नामकरण गरिने अर्को चक्रवातहरू बुरेवी (माल्दिभ्स), तौक्ते (म्यानमार), यास (ओमान) र गुलाब (पाकिस्तान) हुन् । यी नामहरू सहितको नयाँ सूची अप्रिल २०२० मा सदस्य देशहरूले अनुमोदन गरेका थिए ।
चक्रवातहरूको नामकरण गर्नुको उद्देश्य
विश्वभरि छ क्षेत्रीय रूपमा तोकिएका मौसम केन्द्रहरू र पाँच चक्रवात चेतावनी केन्द्रहरू छन् । यी केन्द्रहरू चक्रवात-सम्बन्धित दिशानिर्देशहरू जारी गर्न र तिनीहरूलाई नामकरण गर्न जिम्मेवार छन् । भारतीय मौसम विज्ञान विभाग छ विशेष मौसम केन्द्रहरू मध्ये एक हो, जसले चक्रवात र आँधीबेहरीको बारेमा सल्लाह जारी गर्दछ । नयाँ दिल्लीमा अवस्थित यो केन्द्रले उत्तर हिन्द महासागरमा बन्ने चक्रवातहरूको पनि नामकरण गर्दछ । उत्तर हिन्द महासागरमा बंगालको खाडी र अरब सागर समावेश छ ।
चक्रवातहरूको नामकरण गर्नाले वैज्ञानिक समुदाय, विपद् प्रबन्धकहरू, मिडिया र आम जनतालाई प्रत्येक चक्रवातलाई छुट्टाछुट्टै पहिचान गर्न मद्दत गर्दछ । यसले जागरूकतालाई पनि सहज बनाउँछ । अर्को कुरा क्षेत्रमा एकैसाथ दुई चक्रवातहरू देखा पर्दा कुनै भ्रम हुँदैन । कुन चक्रवातको बारेमा छलफल भइरहेको छ भनेर सम्झन सजिलो हुन्छ र यसले व्यापक जनतालाई चक्रवात चेतावनीहरू फैलाउन मद्दत गर्दछ ।
त्यसकारण, विभिन्न समुद्री क्षेत्रहरूमा हुने चक्रवातहरूको नामकरण त्यस क्षेत्रमा अवस्थित विशिष्ट मौसम स्टेशनहरू वा चक्रवात चेतावनी केन्द्रहरूद्वारा गरिन्छ ।
सन् २००० मा मस्कटमा संयुक्त राष्ट्र संघको एसिया तथा प्रशान्त क्षेत्रको आर्थिक तथा सामाजिक आयोग र विश्व मौसम विज्ञान संगठनको २७औं सम्मेलन पछि, चक्रवातहरूको नामकरण गर्ने सम्बन्धमा सैद्धान्तिक रूपमा एक सम्झौता भएको थियो, र सदस्य देशहरू बीच व्यापक छलफल पछि, यो सेप्टेम्बर २००४ मा सुरु भयो ।
त्यस समयमा, सूचीमा आठ देशहरूद्वारा सुझाव गरिएका नामहरू समावेश थिए । यस सूचीमा अन्तिम एउटा, अम्फान बाहेक अहिलेसम्म प्रयोग गरिएका लगभग सबै नामहरू समावेश थिए ।
२०१८ मा, संयुक्त राष्ट्र संघको एसिया तथा प्रशान्त क्षेत्रको आर्थिक तथा सामाजिक आयोग र विश्व मौसम विज्ञान संगठनको ४५ औं सम्मेलनमा, चक्रवात नामहरूको नयाँ सूची तयार गरिएको थियो। यसमा पाँच नयाँ सदस्य देशहरूले सुझाव दिएका नामहरू पनि समावेश थिए । यी देशहरू इरान, कतार, साउदी अरेबिया, संयुक्त अरब इमिरेट्स र यमन थिए । यसले गर्दा कुल सदस्य संख्या १३ पुगेको छ। यस सम्मेलनमा, भारतीय मौसम विज्ञान विभागका डा. मृत्युंजय महापात्रालाई विभिन्न सदस्य देशहरू बीच समन्वय गर्ने जिम्मेवारी दिइएको थियो ताकि सबै स्थापित मापदण्ड अनुसार चक्रवातहरूको नामकरण सुनिश्चित गर्न सकियोस् । उनको प्रतिवेदन म्यानमारमा भएको ४६ औं सम्मेलनमा प्रस्तुत गरिएको थियो र थप छलफल पछि, अप्रिल २०२० मा अनुमोदन गरिएको थियो ।
नामकरण गर्दा कस्ता मापदण्डहरू पालना गरिन्छ ?
प्रस्तावित नामहरू कुनै पनि राजनीतिक दल, व्यक्तित्व, धर्म, संस्कृति, वा लिङ्गमा आधारित हुनुहुँदैन । नामले कुनै पनि समूह वा वर्गलाई अपमान गर्नुहुँदैन । यो धेरै क्रूर वा कठोर सुनिनु हुँदैन । यो छोटो र उच्चारण गर्न सजिलो हुनुपर्छ, र कुनै पनि सदस्य देशलाई आपत्तिजनक हुनुहुँदैन । यसमा अंग्रेजीमा केवल आठ अक्षरहरू हुनुपर्छ ।
प्रस्तावित नामहरू तिनीहरूको उच्चारण र आवाज-ओभरको साथ हुनुपर्छ । यदि कुनै पनि मापदण्ड पूरा गर्दैन भने प्यानलले कुनै पनि नाम अस्वीकार गर्ने अधिकार सुरक्षित राख्छ । कुनै आपत्तिको अवस्थामा, अन्तिम नामहरू प्यानलको स्वीकृतिमा वार्षिक सम्मेलनमा पुन: समीक्षा गर्न सकिन्छ । नाम पुन: प्रयोग गर्न सकिँदैन, त्यसैले प्रत्येक पटक नयाँ नाम चयन गर्नुपर्छ । प्रस्तावित नाम निर्धारित केन्द्र बाहेक विश्वको कुनै पनि मौसम विज्ञान केन्द्रमा दर्ता गर्नु हुँदैन । २००४ मा आठ देशहरूले तयार पारेको सूचीमा रहेका नामहरू चक्रवात एम्फन प्रहार हुँदासम्म समाप्त भइसकेका थिए ।
मौसम विज्ञान विज्ञहरुले उत्तरी हिन्द महासागर क्षेत्रमा सामान्यतया प्रत्येक वर्ष पाँचवटा चक्रवात आउने गरेको बताउँछन्, त्यसैले नयाँ सूचीमा रहेका नामहरू आगामी २५ वर्षसम्म प्रयोग गरिनेछ । प्रत्येक देशले नयाँ सूचीमा १३ वटा नाम पेश गरेका छन् । अर्नब (बंगलादेश), शाहीन र बहर (कतार), लुलु (पाकिस्तान), र पिंकु (म्यानमार) यस सूचीमा समावेश गरिएका केही नामहरू हुन् । भारतले प्रस्ताव गरेको चक्रवातहरूको नाम गति, तेज, मुरासु (एक तमिल संगीत वाद्ययन्त्र), आग, नीर, प्रभन्जन, घुरनी, अम्बुद, जलाधी र भेगा रहेका छन् ।
