काठमाडौँ । अन्तरिक्ष विज्ञानमा वैज्ञानिकहरूले ठूलो उपलब्धि हासिल गरेका छन् । वैज्ञानिकहरूले पहिलो पटक पृथ्वीभन्दा टाढा रहेको एउटा चट्टानी ग्रहको सतह र भूगर्भीय संरचनाको विस्तृत अध्ययन गर्न सफल भएका हुन् ।
जेम्स वेब अन्तरिक्ष दूरबिनमार्फत गरिएको अध्ययनमा एलएचएस ३८४४ बी नामक ‘सुपर-अर्थ’ ग्रहबारे महत्वपूर्ण जानकारी प्राप्त भएको छ । वैज्ञानिकहरूले यो ग्रहलाई हाम्रो सौर्यमण्डलको बुध ग्रहसँग मिल्दोजुल्दो रहेको बताएका छन् । अध्ययनअनुसार उक्त ग्रह अत्यधिक तातो, अन्धकारमय र पूर्ण रूपमा निर्जीव रहेको अनुमान गरिएको छ ।
वैज्ञानिकहरूका अनुसार ग्रहमा न त कुनै वातावरण छ, न त जीवनका लागि आवश्यक अनुकूल अवस्था नै छन् । यो अध्ययन ‘नेचर एस्ट्रोनोमी’ जर्नलमा प्रकाशित भएको हो ।
वैज्ञानिकहरूले पहिलो पटक कुनै टाढाको चट्टानी ग्रहको सतह र त्यसको भौगर्भिक बनावट यति विस्तृत रूपमा अध्ययन गरेका हुन् । यो उपलब्धिले भविष्यमा अन्य ग्रहहरूको सतह र भूगर्भीय इतिहाससमेत बुझ्न सकिने सम्भावना देखाएको छ ।
एलएचएस ३८४४ बी पृथ्वीबाट करिब ४८ दशमलव ५ प्रकाश-वर्ष टाढा रहेको छ । यसको आकार पृथ्वीभन्दा करिब ३० प्रतिशत ठूलो रहेको बताइएको छ । यसलाई ‘सुपर-अर्थ’ श्रेणीमा राखिएको छ ।
‘सुपर-अर्थ’ भन्नाले पृथ्वीभन्दा आकारमा ठूलो तर विशाल ग्यासीय ग्रहजत्तिकै ठूलो नभएको ग्रहलाई जनाइन्छ । एलएचएस ३८४४ बी आफ्नै ताराको निकै नजिक परिक्रमा गर्छ र केवल ११ घण्टामै एक फन्को पूरा गर्ने गर्छ ।
अध्ययनको सबैभन्दा महत्वपूर्ण निष्कर्ष भनेको यस ग्रहमा पृथ्वीजस्तो वायुमण्डलीय तह नभेटिनु हो । पृथ्वीमा जस्तै तापक्रम नियन्त्रण गर्ने वा सतहलाई बाह्य विकिरणबाट जोगाउने ग्यासीय तह त्यहाँ छैन । वातावरणको अभावमा यो ग्रहले अन्तरिक्षीय विकिरण र उल्कापिण्डको प्रभाव सिधै सामना गर्ने वैज्ञानिकहरूको भनाइ छ ।
अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार ग्रहको सतह पृथ्वीजस्तो नभई ‘बेसाल्ट’ चट्टानले बनेको हुन सक्ने संकेत प्राप्त भएको छ । बेसाल्ट ज्वालामुखीबाट निस्किएको लाभा चिसिएपछि बन्ने चट्टान हो ।
यो अध्ययनमा जेम्स वेब अन्तरिक्ष दूरबिनमा जडित ‘एमआईआरआई’ अर्थात् ‘मिड–इन्फ्रारेड उपकरण’ले महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको थियो । उक्त उपकरणले इन्फ्रारेड प्रकाशको विश्लेषण गरेर टाढाका ग्रहहरूको सतह र तापीय गुणबारे अध्ययन गर्छ ।
वैज्ञानिकहरूले ग्रहको प्रत्यक्ष तस्बिर लिन नसकेपछि ग्रह र त्यसको ताराबाट आउने प्रकाशमा हुने सूक्ष्म परिवर्तनको अध्ययन गरेका थिए । ५ देखि १२ माइक्रोमिटर तरंगदैर्ध्यको इन्फ्रारेड प्रकाशको विश्लेषणबाट विस्तृत स्पेक्ट्रम तयार गरिएको थियो, जसबाट ग्रहको सतहको प्रकृतिबारे जानकारी प्राप्त भएको अनुसन्धानकर्ताहरूले बताएका छन् ।
