काठमाडौँ । जलवायु परिवर्तनको प्रभावका कारण मानिसहरूको उचाइ घट्न सक्ने चिन्ता व्यक्त गरिएको छ । पछिल्ला करिब १५० वर्षमा मानव जातिको औसत उचाइ उल्लेख्य रूपमा बढेको छ । तर अब यो वृद्धि रोकिने संकेत देखिन थालेका छन् । यसको सम्भावित कारणमध्ये जलवायु परिवर्तनलाई मुख्य रूपमा लिइएको छ ।
वैश्विक तापक्रम वृद्धिका कारण मौसममा तीव्र परिवर्तन भइरहेको छ, जसका कारण अत्यधिक गर्मीको लहर बढ्दै गएको छ । अमेरिकाको क्यालिफोर्निया विश्वविद्यालयका अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार यस्तो अवस्थाले गर्भमै रहेका बालबालिकाको विकासमा असर पार्न सक्छ ।
अनुसन्धान टोलीले दक्षिण एसियाका पाँच वर्षमुनिका करिब दुई लाख बालबालिकाको अध्ययन गरेको थियो । उनीहरूको निष्कर्षअनुसार गर्भावस्थाको प्रत्येक चरणमा ३५ डिग्री सेल्सियसभन्दा माथिको तापक्रम र उच्च आर्द्रताको प्रभावमा रहेका बालबालिकाको उचाइ अपेक्षाभन्दा करिब १३ प्रतिशतसम्म कम हुन सक्ने देखिएको छ ।
जन्मदेखि पाँच वर्षसम्मको उचाइ वृद्धि बालबालिकाको समग्र स्वास्थ्य र विकासको महत्वपूर्ण सूचक मानिन्छ । यद्यपि मानिस कति अग्लो हुन्छ भन्ने कुरा धेरै हदसम्म वंशाणुगत गुण, पोषण र स्वास्थ्य अवस्थामाथि निर्भर रहने बताइएको छ । अध्ययनकी मुख्य लेखिका केटी म्याकमहोनका अनुसार बढ्दो गर्मी र आर्द्रताले दक्षिण एसियामा पाँच वर्षमुनिका बालबालिकाको औसत उचाइ घटाउने जोखिम सिर्जना गरिरहेको छ । उनका अनुसार विश्वव्यापी रूपमा अवस्था अझै स्पष्ट छैन, तर निम्न तथा मध्यम आय भएका अन्य देशहरूमा पनि यस्तै प्रभाव देखिन सक्ने सम्भावना छ, विशेषगरी जहाँ तापक्रम र आर्द्रता पहिलेदेखि नै उच्च छ । विश्व बैंकको वर्गीकरणअनुसार करिब १२० देश निम्न तथा मध्यम आय समूहमा पर्छन् ।
वैज्ञानिकहरूका अनुसार मानव इतिहासमा विभिन्न कालखण्डमा औसत उचाइमा उतारचढाव आएको छ । विशेषगरी ठूलो परिवर्तनको समयमा, जस्तै करिब १० हजार वर्षअघि शिकारमा आधारित जीवनशैलीबाट कृषि प्रणालीतर्फ सर्दा, औसत उचाइमा नकारात्मक असर परेको विभिन्न अध्ययनहरूले देखाएका छन् ।
सन् २००४ मा अमेरिकाको ओहायो राज्य विश्वविद्यालयका अर्थशास्त्रका प्राध्यापक रिचर्ड स्टेकलले उत्तरी युरोपका नवौंदेखि उन्नाइसौं शताब्दीसम्मका हजारौं कंकालको अध्ययन गरेका थिए । त्यसमा उक्त अवधिमा औसत उचाइ घटबढ भएको र १७औँ शताब्दीमा सबैभन्दा न्यून स्तरमा पुगेको पाइएको थियो ।
त्यस समयमा युरोपमा शहरीकरण बढ्नु, संक्रामक रोग फैलिनु, कृषि प्रणालीमा परिवर्तन आउनु र सोल्हौँदेखि उन्नाइसौँ शताब्दीबीच देखिएको ‘लघु हिमयुग’ जस्ता कारणहरूले प्रभाव पारेका थिए । अध्ययनअनुसार १७०० सम्म उत्तरी युरोपका पुरुषहरूको औसत उचाइ करिब ६.४ सेन्टिमिटरले घटेको थियो, जुन कमी २०औँ शताब्दीको सुरुसम्म पूर्ण रूपमा हट्न सकेन ।
बेलायतको इम्पेरियल कलेज लन्डनमा जनस्वास्थ्य विषयमा अनुसन्धान गर्ने डा. आन्द्रेआ रोड्रिगेज मार्टिनेजका अनुसार जलवायु परिवर्तनले आधुनिक समाजमा पनि यस्तै दबाब सिर्जना गर्न सक्छ । संयुक्त राष्ट्रसंघको अनुमानअनुसार विश्वभर करिब एक अर्ब बालबालिका जलवायु परिवर्तनका कारण उच्च जोखिममा छन् । उनका अनुसार जलवायु परिवर्तनले बालबालिकाको वृद्धि र स्वास्थ्यमा गम्भीर खतरा उत्पन्न गरिरहेको छ ।
२०औँ शताब्दीमा जीवनस्तर सुधारसँगै मानिसको उचाइ बढेको स्पष्ट देखिन्छ । सन् २०१७ मा विश्वभरका वैज्ञानिकहरूको समूहले १८९६ देखि १९९६ बीच जन्मिएका २०० देशका मानिसहरूको तथ्यांक विश्लेषण गरेको थियो । त्यसअनुसार पुरुषहरूको औसत उचाइ १६२ सेन्टिमिटरबाट बढेर १७१ सेन्टिमिटर पुगेको छ भने महिलाहरूको १५१ सेन्टिमिटरबाट १५९ सेन्टिमिटर पुगेको छ ।
तर सबै देशमा वृद्धि समान छैन । इरानका पुरुषहरूको उचाइ १६.५ सेन्टिमिटरले बढेको छ भने दक्षिण कोरियाका महिलाहरूको २०.२ सेन्टिमिटरले वृद्धि भएको छ । विपरीत रूपमा मेडागास्करका महिलाहरूको उचाइ केवल १.५ सेन्टिमिटर र पाकिस्तानका पुरुषहरूको १.२७ सेन्टिमिटर मात्र बढेको छ ।
विज्ञहरूका अनुसार उचाइमा अन्तरको मुख्य कारण वंशाणु भए पनि पोषण, वातावरण र सामाजिक-आर्थिक अवस्थाले पनि ठूलो प्रभाव पार्छ । स्वच्छ पानी, पौष्टिक आहार र स्वास्थ्य सेवामा पहुँचले उचाइ वृद्धिमा योगदान पुर्याउँछ ।
केही विकसित देशहरूमा मानिसको उचाइ वृद्धि अहिले स्थिर हुन थालेको देखिएको छ । विश्वकै अग्ला मानिस पाइने देश नेदरल्यान्ड्समा समेत पछिल्ला वर्षमा औसत उचाइ घटेको तथ्यांक सार्वजनिक भएको छ । सन् १९८० मा जन्मिएका पुरुषहरूको औसत उचाइ १८३.९ सेन्टिमिटर रहेकोमा २००१ मा जन्मिएकामा घटेर १८२.९ सेन्टिमिटर भएको छ । महिलाहरूमा पनि यस्तै गिरावट देखिएको छ ।
यसको एक कारण बाहिरबाट आएका कम उचाइ भएका जनसंख्या र तिनका सन्तानलाई मानिएको छ । तर डच मूलका अभिभावकका सन्तानमा समेत उचाइ घटेको पाइएको छ, जसको कारण अझै स्पष्ट छैन ।
विकसित देशहरू उचाइको विश्वस्तरीय सूचीमा अग्रस्थानमा भए पनि समयसँगै स्थिति परिवर्तन हुन सक्ने देखिएको छ । उदाहरणका लागि अमेरिका एक समय विश्वमा तेस्रो स्थानमा थियो, तर अहिले शीर्ष २० मा पनि छैन । यसको कारण अन्य देशहरूमा तीव्र गतिमा उचाइ वृद्धि हुनु हो ।
विशेषज्ञहरूका अनुसार सामाजिक-आर्थिक असमानता, स्वास्थ्य सेवामा पहुँच र मोटोपनाको समस्या पनि उचाइमा प्रभाव पार्ने कारक हुन् । विशेषगरी बालबालिकामा मोटोपना बढ्नुले वृद्धि प्रक्रियामा असर पार्ने बताइएको छ ।
इतिहासमा जीवनस्तरको प्रभाव देखाउने अर्को उदाहरण कोरियाली प्रायद्वीप हो । युद्धपछि विभाजित उत्तर र दक्षिण कोरियामा दक्षिणतर्फका मानिसहरू औसतमा करिब ८ सेन्टिमिटर अग्ला पाइएको अध्ययनले देखाएको छ । यस्तै जर्मनी विभाजनका क्रममा पश्चिम जर्मनीका मानिसहरू पूर्वी जर्मनीका भन्दा औसतमा केही अग्ला थिए ।
यसले जीवनस्तर, पोषण र स्वास्थ्य सेवाले उचाइमा महत्वपूर्ण प्रभाव पार्ने पुष्टि गर्छ । यद्यपि केही विकसित देशहरूमा उचाइ वृद्धि स्थिर भए पनि विकासशील देशहरूले सुधार गर्दै गएमा विश्वस्तरमा सन्तुलन कायम हुन सक्ने देखिन्छ ।
तर विज्ञहरूका अनुसार जलवायु परिवर्तनले यस सुधारमा अवरोध पुर्याउने जोखिम बढ्दै गएको छ । विशेषगरी उच्च तापक्रम र आर्द्रतामा बस्ने तथा बाहिर काम गर्ने मानिसहरू बढी प्रभावित हुने देखिन्छ ।
अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार जलवायु परिवर्तनले पहिलेदेखि देखिएका नकारात्मक प्रभावहरूलाई अझ तीव्र बनाउन सक्छ । त्यसैले भविष्यमा मानव विकास, विशेषगरी बालबालिकाको वृद्धि र स्वास्थ्यमा यसको दीर्घकालीन असर पर्ने चेतावनी दिइएको छ ।
